Η επιστολή του Τόμας Τζέφερσον προς το φίλο του, Γουίλιαμ Σορτ, γραμμένη στο Μοντιτσέλο της Βιρτζίνια στις 19 Οκτωβρίου 1819. Περιέχει μια σύντομη αλλά πυκνή κριτική της ελληνορωμαϊκής φιλοσοφίας και στο επίμετρο μια σκιαγράφηση της επικούρειας φιλοσοφίας σε φράσεις κλειδιά.
“Όπως λες για τον εαυτό σου, έτσι κι εγώ είμαι Επικούρειος. Θεωρώ ότι η αυθεντική (όχι η πλαστή) διδασκαλία του Επίκουρου περιέχει καθετί λογικό από την πρακτική φιλοσοφία που μας άφησαν η Ελλάδα και η Ρώμη. Ο Επίκτητος πράγματι μας έδωσε ότι ήταν καλό από τους Στωϊκούς. Γιατί όλες οι υπόλοιπες δοξασίες τους είναι υποκρισία και προσποίηση. Το μεγαλύτερο έγκλημα τους ότι συκοφάντησαν τον Επίκουρο και παρερμήνευσαν τη διδασκαλία του. Βλέπουμε δυστυχώς με θλίψη και τον έντιμο χαρακτήρα του Κικέρωνα να συνεργεί σ’ αυτό. Διαχυτικός, ελαφρύς, ρητορικός, γοητευτικός πάντως. Το πρότυπο του ο Πλάτωνας -με άνεση στο λόγο, όπως κι εκείνος- έβγαζε μυστικιστικές θεωρίες ακατανόητες στον ανθρώπινο νου και αποθεώθηκε από κάποιες σέκτες που σφετερίστηκαν το όνομα Χριστιανοί. Κι αυτό γιατί μές στις θολές του συλλήψεις (ενν. του Πλάτωνα) βρήκαν μια βάση από αδιαπέραστο σκοτάδι πάνω στην οποία έπλασαν μυθεύματα το ίδιο τρελά, που σκαρφίστηκαν οι ίδιοι. Αυτά τα απέδωσαν με βλάσφημο τρόπο σε εκείνον που θεωρούσαν ιδρυτή τους (δηλ. τον Χριστό), ο οποίος όμως θα τους απέρριπτε με την ίδια αγανάκτηση στην οποία οι καρικατούρες της θρησκείας του τόσο εύκολα καταφεύγουν. Από το Σωκράτη δεν έχουμε τίποτα αυθεντικό πέρα από τα Απομνημονεύματα του Ξενοφώντα. Καθότι ο Πλάτωνας τον τοποθετεί ανάμεσα στους Συνομιλητές του, μόνο για να καλύψει τις δικές του παραξενιές κάτω από το μανδύα του ονόματος του. Για αυτήν την πρωτοβουλία μας λένε ότι παραπονέθηκε κι ο ίδιος ο Σωκράτης. Ο Σενέκας ήταν πράγματι ένας καλός δάσκαλος της ηθικής, αν και παραμόρφωσε κατά καιρούς το έργο του με κάποιους στωικισμούς και κατέφευγε σε αντιθέσεις και περιστροφές. Παρόλα αυτά μας έδωσε συνολικά σημαντική σοβαρή και πρακτική ηθική. Αλλά ο μεγαλύτερος από όλους τους μεταρρυθμιστές της εκφυλισμένης θρησκείας της χώρας του ήταν ο Ιησούς από τη Ναζαρέτ. Αν βγάλουμε αυτό που είναι πράγματι δικό του από τα σκουπίδια μέσα στα οποία είναι θαμμένο, που μπορούμε χάρη στη λάμψη του εύκολα να το διακρίνουμε από τα απορρίματα των βιογράφων του και να το ξεχωρίσουμε όπως το διαμάντι μέσα από την κοπριά, έχουμε το περίγραμμα ενός συστήματος της πιο θαυμαστής ηθικής που βγήκε ποτέ από ανθρώπινα χείλη. Το περίγραμμα που δυστυχώς δεν έζησε αρκετά για να συμπληρώσει. Ο Επίκτητος και ο Επίκουρος δίνουν νόμους για να κυβερνήσουμε τον εαυτό μας, ο Ιησους ένα συμπλήρωμα για τα καθήκοντα και τη φιλανθρωπία που οφείλουμε στους άλλους. Ένα χρήσιμο έργο, στο οποίο ο Πρίστλι (Pristley) έχει αφιερώσει τους κόπους και τη γνώση του με επιτυχία, είναι η καταγραφή του αθώου και αυθεντικού χαρακτήρα αυτού του πανάγαθου δάσκαλου της ηθικής και η διάσωσή του από την απατηλή πλαστογραφία, που πηγάζει από κατασκευασμένα συστήματα* που μηχανεύτηκαν ακραίες χριστιανικές σέκτες, δίχως να τους δίνει βάση ούτε μια λέξη που άρθρωσε αυτός ο άνθρωπος. Ας ελπίσουμε ότι με τον καιρό θα επιφέρει το θάνατο των αιρέσεων του μίσους και του φανατισμού που τόσον καιρό θριαμβεύουν πάνω στην ανθρώπινη λογική και τόσο εκτεταμμένα και βαθιά βασάνισαν την ανθρωπότητα. Αλλά αυτό το έργο πρέπει να ξεκινήσει ξεχωρίζοντας το σιτάρι από την ήρα των ιστορικών της ζωής του. Ορισμένες φορές έχω σκεφτεί να μεταφράσω τον Επίκτητο (μιας και δεν έχει μέχρι τώρα μεταφραστεί υποφερτά στα αγγλικά) προσθέτωντας τα αυθεντικά δόγματα του Επίκουρου από το Σύνταγμα του Γκασσέντι και αποσπάσματα από τους Ευαγγελιστές με οτιδήποτε έχει τη σφραγίδα της ευφράδειας και της λεπτής έμπνευσης του Ιησού. Αυτό το επιχείρησα κάπως βιαστικά πριν από δώδεκα ή δεκαπέντε χρόνια. Ήταν το έργο με το οποίο καταπιάστηκα δύο τρία βράδια μονάχα στην Ουάσινγκτον μετά την αλληλογραφία και τα έγγραφα της ημέρας. Αλλά με το ένα πόδι στον τάφο, δεν ασχολούμαι πια με αυτά τα πράγματα. Δουλειά μου είναι να ξεγελάω την κούραση της ζωής που σβήνει, όπως μπορώ, με την απόλαυση της ανάγνωσης κλασικών έργων και μαθηματικών θεωρημάτων και με την παρηγοριά μιας σοβαρής φιλοσοφίας, που δεν ελπίζει ούτε φοβάται.
Θα παραθέσω εδώ μια περίληψη των δογμάτων του Επίκουρου, κάπως επιγραμματικά, που είχα γράψει πριν από είκοσι χρόνια. Μια αντίστοιχη της φιλοσοφίας του Ιησού είναι πολύ μεγάλη για να την αντιγράψω.
Σύνοψη των δογμάτων του Επίκουρου
Φυσικά – Το σύμπαν αιώνιο.
Τα μέρη του, μεγάλα και μικρά, εναλλάσσονται.
Μονάχα ύλη και κενό.
Η κίνηση είναι εγγενής στην ύλη που έχει βάρος και …
Αιώνια ανακύκλωση των στοιχείων των σωμάτων.
Οι θεοί, μια τάξη όντων ανώτερα από τον άνθρωπο, απολαμβάνουν στη σφαίρα τους τη δική τους ευδαιμονία. Αλλά δεν ασχολούνται με τις έγνοιες των όντων που βρίσκονται σε κατώτερη κλίμακα από αυτούς.
Ηθική - Η ευτυχία σκοπός της ζωής.
Η αρετή το θεμέλιο της ευτυχίας.
Η ωφέλεια κριτήριο της αρετής.
Ευχαρίστηση ενεργητική και απονία.
Απονία είναι η απουσία του πόνου, η πραγματική ευδαιμονία.
Η ενεργητική ευχαρίστηση, βρίσκεται στην ταιριαστή κίνηση. Δεν είναι ευτυχία, αλλά το μέσο που την παράγει.
Έτσι η απουσία της πείνας είναι ένα στοιχείο ευδαιμονίας. Το να τρως είναι το μέσο για να την αποκτήσεις.
Το υπέρτατο αγαθό είναι να μην πονάς στο σώμα, να μη σκοτίζεσαι στο νου.
Που σημαίνει απονία στο σώμα, αταραξία στο νου.
Για να φέρουμε αταραξία στο νου πρέπει να αποφύγουμε την επιθυμία και τον πόνο, τις δυο βασικές ασθένειες του νου.
Ο άνθρωπος ενεργεί ελεύθερα.
Η αρετή προκύπτει από 1. Φρόνηση 2. Εγκράτεια 3. Θάρρος 4. Δικαιοσύνη.
Σε αυτά είναι αντίθετα 1. Ανοησία 2. Επιθυμία 3. Φόβος 4. Απάτη.
*κατασκευασμένα συστήματα: Η άμωμη σύλληψη του Ιησού, η θεοποίησή του, η δημιουργία του κόσμου από αυτόν, οι θαυματουργές του δυνάμεις, η ανάστασή του και η ορατή ανάληψή του, η σωματική παρουσία του κατά την Ευχαριστία, η Αγία Τρίαδα. Το πρωπατορικό αμάρτημα, η εξιλέωση, η αναγέννηση, η εκλογή, οι τάξεις της ιεραρχίας κ.λπ.”
Σχολια